حمام نواب

زنان در تاریخ تهران فقط در حاشیه قدرت نبوده‌اند؛ برخی از آن‌ها در قلب زندگی اجتماعی و اقتصادی شهر نقش‌آفرینی می‌کردند. حمام نواب، واقع در خیابان ری تهران، نمونه‌ای شاخص از این حضور است؛ جایی که در اواسط دوره قاجار، سارا سلطان‌خاتون و سارا هاجر خاتون مدیریت آن را برعهده داشتند. در دورانی که حمام‌ها فقط محل نظافت نبودند، بلکه پاتوقی برای دیدار، گفت‌وگو و تعامل اجتماعی محسوب می‌شدند، اداره چنین فضایی اهمیت بالایی داشت.

درباره قدمت حمام نواب، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی آن را متعلق به اواخر دوره صفوی می‌دانند و به نقشه قدیمی تهران و لایه‌های متعدد آهکی گرمخانه استناد می‌کنند. گروهی دیگر، این بنا را از آثار دوره قاجار می‌دانند که به دستور میرزا علی‌خان نواب و با مدیریت دخترانش ساخته شده است. آنچه در همه روایت‌ها مشترک است، پیوند نام این حمام با دو زن مدیر آن است.

حمام نواب با معماری سنتی ایرانی، پایین‌تر از سطح زمین ساخته شده و دارای فضاهایی چون سربینه، گرمخانه، خزینه، حوض و نورگیرهای گنبدی با شیشه‌های رنگی است. گنبدهای آجری روی بام، علاوه بر تأمین نور و تهویه، یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری قاجاری به شمار می‌روند.

این حمام در دوره قاجار و پهلوی، پاتوق اقشار مختلف، از بازاریان تا درباریان بود و حتی در سینمای ایران نیز جاودانه شد؛ جایی که فیلم «قیصر» مسعود کیمیایی، حمام نواب را به یکی از لوکیشن‌های ماندگار خود تبدیل کرد.

با افول حمام‌های عمومی، این بنا سال‌ها متروک ماند تا اینکه در سال ۱۳۸۵ با شماره ۱۶۲۲۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و امروز به «خانه صنایع دستی و هنر حمام نواب» در محله عودلاجان تبدیل شده است؛ یادگاری زنده از فرهنگ شهری و نقش اجتماعی زنان در تهران قدیم.